غرب شناسی بنیادی

از دیرینه‌شناسی تا تبارشناسی: بحث در مشکله گسست/تداوم در روش‌شناسی میشل فوکو

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار پژوهشکده مطالعات سیاسی و روابط بین‌الملل و حقوق پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

2 کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه تربیت مدرس

10.30465/os.2026.53737.2088
چکیده
مقاله حاضر به بررسی تحول روش‌شناختی در اندیشه فوکو، از دیرینه‌شناسی‌(archaeology) به تبارشناسی(genealogy) می‌پردازد. فوکو در ابتدا با رویکرد دیرینه‌شناختی، ساختارهای معرفتی و گفتمانی دوره‌ها‌ی تاریخی را تحلیل می‌کرد. در این رویکرد، تمرکز بر کشف قواعد ناپیدای تولید دانش، اپیستمه، و ساختارهای زبانی بود که حقیقت را ممکن می‌ساختند. اما به‌‌تدریج فوکو دریافت که این چارچوب از تبیین نقش قدرت در شکل‌گیری سوژگی عاجز است؛ از همین‌رو، با تأسی به نیچه، به تبارشناسی روی آورد که بر ستیز قدرت، سوژه‌سازی، و درهم‌تنیدگی دانش/قدرت تاکید دارد؛ در این تحلیل، مفاهیمی چون بدن، سوژه، و «تاریخ اکنون» به مرکز توجه می‌آیند.

اما نکته‌ای که در این میان قابل تامل است، نسبت این دو رویکرد روش‌شناختی در اندیشه فوکو است. برخی بر این باورند که رابطه میان دیرینه‌شناسی و تبارشناسی از نوع گسست، و برخی بر تداوم و تحول روش‌شناختی فوکو تاکید دارند. مقاله حاضر بر آن است که با بررسی این دیدگاه‌ها، با بهره‌گیری از انگاشت ظرافت‌مند ژیل دلوز از اندیشه فوکو، به این بحث بپردازد که رابطه بین دیرینه‌شناسی و تبارشناسی نه گسست بلکه «تاخوردگی» است؛ یعنی یک پیوستار روش‌شناختی که در آن قدرت، دانش و سوژگی درهم‌تنیده‌اند.

کلیدواژه‌ها


منابع فارسی:
-                     اکبری، یونس (1393)، دیرینه‌شناسی و تبارشناسی فوکو: گذار از تاریخ‌نگاری‌های متداول، در: تاریخ نو، شماره 7، صص 49-24.
-                     اکرمی، موسی و اژدریان شاد، زلیخا (1391)، تبارشناسی از نیچه تا فوکو، در: روش‌شناسی علوم انسانی، شماره 70، صص 32-7.
-                     تاجیک، محمد رضا (1378)، فرامدرنیسم و تحلیل‌گفتمان و قدرت/معرفت: بحثی در چهره‌های جدید قدرت، تهران، نشر دفتر فرهنگ اسلامی.
-                     حسین‌زاده یزدی، مهدی، رنانی، منیره، و ملاباشی، سیدمحسن (1394 الف)، تبیین و بررسی مبانی معرفتی تبارشناسی میشل فوکو، در: غرب‌شناسی بنیادی، سال ششم، شماره اول، صص 73-51.
-                     حسین‌زاده یزدی، مهدی، رنانی، منیره، و ملاباشی، سیدمحسن (1394 ب)، تبیین و بررسی مبانی معرفتی دیرینه‌شناسی میشل فوکو، در: اسلام و مطالعات اجتماعی، سال سوم، شماره اول، صص 154-123.
-                     خالقی، احمد (1382)، قدرت، زبان، زندگی روزمره در گفتمان فلسفی، تهران، نشر گام نو.
-                     دریفوس، هیوبرت و رابینو، پل (1384)، میشل فوکو: فراسوی ساختارگرایی و هرمنیوتیک، ترجمه حسین بشیریه، تهران، نشر نی.
-                     دلوز، ژیل (1389)، فوکو، ترجمه افشین جهاندیده و نیکو سر خوش، تهران، نشر نی.
-                     زارع مهرجردی، مسعود، یوسفی، علی، و میرابی، سعیده (1399)، تحلیل فرانظری دیرینه‌شناسی فوکو، در: پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، سال بیستم، شماره 12، صص 220-197.
-                     شرت، ایون (1402)، فلسفه علوم اجتماعی قاره‌ای: هرمنوتیک، تبارشناسی، و نظریه انتقادی از یونان باستان تا قرن بیست‌ویکم، ترجمه هادی جلیلی، تهران، نشر نی.
-                     شیرازی، محمد، و آقااحمدی، قربانعلی (1388)، دیرینه‌شناسی و تبارشناسی فوکو به‌عنوان روشی در مقابل روش‌های تاریخی متداول در علوم اجتماعی، در: پژوهشنامه علوم اجتماعی، سال سوم، شماره چهارم، صص 126-103. 
-                     فوکو، میشل (1384)، سوژه و قدرت، در: دریفوس و رابینو، میشل‌ فوکو: فراسوی ساختارگرایی و هرمنوتیک، ترجمه ح. بشیریه، تهران، نشر نی، صص 365-343.
-                     فوکو، میشل (1389)، نظم اشیاء: دیرینه‌شناسی علوم‌انسانی، ترجمه یحیی امامی، تهران، نشر پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
-                     فوکو، میشل (1390الف)، تاریخ جنون در عصر کلاسیک، ترجمه افشین جهاندیده و نیکو سر خوش، تهران، نشر نی.
-                     فوکو، میشل (1390ب)، پیدایش کلینیک دیرینه‌شناسی ادراک‌پزشکی، ترجمه یحیی امامی، تهران، نشر نقش و نگار.
-                     فوکو، میشل (1396)، اراده به دانستن، ترجمه افشین جهاندیده و نیکو سرخوش، تهران، نشر نی.
-                     فوکو، میشل (1397)، مراقبت و تنبیه: تولد زندان، ترجمه افشین جهاندیده و نیکو سر خوش، تهران، نشر نی.
-                     فوکو، میشل (1398)، تئاتر فلسفه، ترجمه افشین جهاندیده و نیکو سرخوش، تهران، نشر نی.
-                     فوکو، میشل (1399)، دیرینه‌شناسی دانش، ترجمه افشین جهاندیده و نیکو سر خوش، تهران، نشر نی.
-                     قهرمان، میثم (1399)، روش فوکو به‌مثابه سوژه‌شدن و توسعه یک زیست درون‌ماندگار، در: پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، سال بیستم، شماره نهم، صص 197-215.
-                     کندال، گوین، و ویکام، گری (1403)، کاربرد روش‌های فوکو، ترجمه هادی نوری، تهران، نشر شَوَند.
Latin References:
 
-                      Foucault, M. (1980), Nitzsche, Genealogy, History, in: Michel Foucault, Language, Counter-memory, Practice, trans. by: D. Bouchard & Sh. Simon, New York, Cornell University Press, pp. 139-164.
-                      Foucault, M. (1997), Ethics, Subjectivity and Truth: Essential Works of Foucault, 1954-1984, Vol. 1, Ed. by P. Rabinow, New York, The New Press.
-                      Fraser, N. (1981), Foucault on Modern Power: Empirical Insights and Normative Confusions, Praxis, Vol. 1, No. 3, pp. 272-287
-                      Garland, D. (2014). What is a “history of the present”? On Foucault’s genealogies and their critical preconditions. Punishment & Society, 16(4), 365-384.
-                      Garrottan, D. (2014), Genealogy, in: The Cabridge Foucault Lexicon, ed. by L. Lawlor & J. Nale, Cambridgr, Cambridge University Press.
-                      Gutting, G. (1989), Michel Foucault’s Archeology of Scientific Reason, Cambridge, Cambridge University press
-                      Gutting, G. (2005), Foucault: A Very Short Introduction, Oxford, Oxford University Press.
-                      Habermas, J. (1987), The Philosophical Discourse of Modernity: Twelve Lectures, tr. By F. Lawrence, MIT Press.
-                      May, T. (2006), The Philosophy of Foucault, London, Acumen Publishing.
-                      O’Farrell, C. (2005), Michel Foucault, London & New York, Sage Publication.