غرب شناسی بنیادی

دیالکتیک به مثابه فرایند گشایش تضادها: نقد بنیادهای عقلانیت غربی و رهیافت حکمت متعالیه

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه علوم سیاسی دانشگاه شیراز

2 دانشجوی دکتری علوم سیاسی(اندیشه‌های سیاسی) دانشگاه شیراز

10.30465/os.2026.54792.2112
چکیده
دیالکتیک به عنوان یکی از بنیادهای روش‌شناختی تمدن غرب، از هراکلیت تا هگل و آدورنو دگرگونی‌های عمیقی یافته است. پرسش اصلی این است که آیا این دگرگونی‌ها حاکی از یک بحران ساختاری در عقلانیت غربی است؟ فرضیه مقاله آن است که دیالکتیک در سنت غرب گرفتار دوگانگی غایت‌بستگی بسته (هگل) یا بن‌بست ضد-غایت (آدورنو) شده است. در مقابل، حکمت متعالیه ملاصدرا با نظریه «حرکت جوهری» و «تشکیک وجود» الگویی از «گشایش بی‌پایان» ارائه می‌دهد که در عین وفاداری به تضاد، از بن‌بست غربی می‌رهد. روش پژوهش «تحلیل تطبیقی-انتقادی» با تکیه بر رویکرد مکتب فرانکفورت و هرمنوتیک انتقادی است. اگرچه پژوهش‌هایی چون مقایسه حرکت جوهری با فلسفه فرایندی یا خوانش تطبیقی ملاصدرا و هگل انجام شده، اما مدلی که تضاد را در بستر «تشکیک وجود» صورتبندی کند و مستقیماً با بن‌بست دیالکتیک منفی آدورنو مواجه شود، ارائه نشده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که مدل سه‌وجهی «فرایند گشایش تضادها» (هستی‌شناختی، روش‌شناختی، غایت‌شناختی) می‌تواند کاستی‌های دیالکتیک غربی را آشکار و رهیافت ملاصدرا را به عنوان جایگزینی اصیل معرفی کند. نتیجه آنکه فلسفه اسلامی، به ویژه حکمت متعالیه، می‌تواند افق تازه‌ای برای گشایش تضادها فراروی عقلانیت گرفتار در بن‌بست غربی بگشاید.

کلیدواژه‌ها


ابن‌عربی، م (۱۳۸۷). فصوص الحکم (محمد خواجوی، مصحح). تهران: انتشارات مولی.
آقاسی، پ.، و افشار کرمانی، ع. (۱۴۰۰). بدنمندی مدرک به عنوان مقدمه صیانت ذات در ملاصدرا و هگل. حکمت و فلسفه، ۱۷(۶۸)، ۱-۲۸.
حسن‌زاده آملی، حسن. (۱۳۸۶). اتحاد عاقل و معقول. قم: بوستان کتاب.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (۱۳۶۰). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (جلدهای ۱-۹). بیروت: دار احیاء التراث.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (۱۳۶۸). الشواهد الربوبیة (جلد ۹). مشهد: مرکز نشر دانشگاهی.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (بی‌تاریخ). حاشیة علی الهیات الشفاء. انتشارات بیدار.

قربانی، زهره و شانظری، جعفر. (۱۳۹۴). نقش تشکیک در اتحاد عاقل و معقول. پژوهش‌های فلسفی-کلامی، ۱۶(۳)، ۲۹-۵۲).
کریمی خوزانی، م و همکاران (۱۴۰۰). اصل تضاد در جهان از منظر ملاصدرا و هگل. مجله آموزه‌های فلسفه اسلامی، دوره 16، شماره 28، صفحه 211-235.
نوری، مرتضی، (۱۳۹۵). نقد مکتب فرانکفورت بر روشنگری، و ارزیابی آن از منظرِ ریچارد رورتی. غرب‌شناسی بنیادی، ۷(۲)، ۱۲۳-۱۴۳)
Adorno, T. W. (1973). Negative Dialectics (E. B. Ashton, Trans.). London: Routledge
Antil, R. K., & Biswal, R. (2023). From Dialectic to Critical Theory; Study of Hegel & Marx to Adorno & Horkheimer. International Journal of Law Management & Humanities, 6(3), 1658-1667.
Aristotle. (1984). The Complete Works of Aristotle (J. Barnes, Ed.). Princeton: Princeton University Press.
Bourdieu, P. (1990). The Logic of Practice (R. Nice, Trans.). Stanford: Stanford University Press.
Brandom, R. (2019). A Spirit of Trust. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Buck-Morss, S. (1977). The Origin of Negative Dialectics. New York: Free Press.
Derrida, J. (1982). Margins of Philosophy (A. Bass, Trans.). Chicago: University of Chicago Press.
Diogenes Laertius. (1925). Lives of Eminent Philosophers (R. D. Hicks, Trans., Vol. 1). Cambridge, MA: Harvard University Press.
Farabi, A. N. (1968). Iḥṣā' al-'Ulūm (A. González Palencia, Ed.). Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas.
Foucault, M. (1977). Nietzsche, genealogy, history. In Language, Counter-Memory, Practice (D. F. Bouchard, Ed., pp. 139-164). Ithaca: Cornell University Press.
Gadamer, H.-G. (1989). Truth and Method (J. Weinsheimer & D. G. Marshall, Trans.). New York: Continuum.
Hegel, G. W. F. (1969). Science of Logic (A. V. Miller, Trans.). New York: Humanities Press.
Hegel, G. W. F. (1977). Phenomenology of Spirit (A. V. Miller, Trans.). Oxford: Oxford University Press.
Heidegger, M. (1962). Being and Time (J. Macquarrie & E. Robinson, Trans.). New York: Harper & Row.
Horkheimer, M. (1974). Critique of Instrumental Reason (M. J. O'Connell, Trans.). New York: Seabury Press.
Horkheimer, M., & Adorno, T. W. (2002). Dialectic of Enlightenment (E. Jephcott, Trans.). Stanford: Stanford University Press.
Husserl, E. (1983). Ideas Pertaining to a Pure Phenomenology (F. Kersten, Trans.). The Hague: Martinus Nijhoff.
Kahn, C. H. (1979). The Art and Thought of Heraclitus. Cambridge: Cambridge University Press.
Kirk, G. S. (1954). Heraclitus and the Logos. The Classical Quarterly, 4(1-2), 5-18.
Koselleck, R. (2002). The Practice of Conceptual History (T. Presner, Trans.). Stanford: Stanford University Press.
Marcuse, H. (1941). Reason and Revolution: Hegel and the Rise of Social Theory. New York: Oxford University Press.
Marx, K. (1993). Grundrisse. London: Penguin.
Muslih, M., Syamil, M., & Kusuma, T. Y. (2025). Mulla Sadra's philosophical concept: Integration of reason, intuition, and revelation in transcendent philosophy. Afkar: Jurnal Akidah & Pemikiran Islam, 8(2), 150–170. https://doi.org/10.31943/afkarjournal.v8i2.1306
Nurkhalis, N. (2011). Pemikiran filsafat Islam Mulla Sadra [Mulla Sadra's Islamic philosophical thought]. Substantia: Jurnal Ilmu-Ilmu Ushuluddin, 13(2), 175–190. https://doi.org/10.22373/substantia.v13i2.4822
Pinkard, T. (1994). Hegel's Phenomenology. Cambridge: Cambridge University Press.
Plato. (1997). Complete Works (J. M. Cooper, Ed.). Indianapolis: Hackett Publishing.
Rizvi, S. H. (2009). Mulla Sadra and process philosophy. In Islamic Philosophy and the Challenge of Modernity (pp. 105-125). London: IB Tauris.
Siderits, M. (2003). Comparative philosophy and the problem of translation. Philosophy East and West, 53(2), 229-247.
Suhrawardi, S. (1999). The Philosophy of Illumination (J. Walbridge & H. Ziai, Trans.). Provo: Brigham Young University Press.
Wang, R. R. (2014). The Chinese Way of Thinking and Comparative Philosophy. London: Routledge.
Weber, R. (2014). Comparative philosophy and the tertium: Comparing what with what, and in what respect? Dao: A Journal of Comparative Philosophy, 13(2), 151–171.
Whitehead, A. N. (1978). Process and Reality. New York: Free Press.