غرب شناسی بنیادی

پیامدهای غرب زدایی بر نظم جهانی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه علوم سیاسی، دانشکده روابط بین‌الملل وزارت خارجه، تهران، ایران

2 دانشجوی دکترای مطالعات فرانسه، دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.30465/os.2026.52958.2069
چکیده
غرب‌زدایی نمایانگر فرایندی تحول‌آفرین در نظام بین‌الملل است که با کاهش سلطه هژمونیک غرب و بازچینی مناسبات قدرت مشخص می‌شود. این فرایند تحت تأثیر تغییرات ژئوپلیتیکی، ظهور قدرت‌های نوظهور، تناقض‌های داخلی در مدل‌های سیاسی و اقتصادی غرب و جنبش‌های عدالت‌محور، به ویژه در کشورهای جنوب جهانی، شکل می‌گیرد. در نتیجه، نظم جهانی معاصر دیگر از طریق چارچوب‌های متمرکز بر غرب قابل توضیح نیست و در عوض با ساختارهای قدرت چندمرکزی، ائتلاف‌های سیال و رقابت فزاینده ژئوپلیتیکی، اقتصادی و فناوری مشخص می‌شود.

این مقاله پیامدهای غرب‌زدایی برای نظم جهانی را بررسی می‌کند و استدلال می‌کند که این فرایند، به جای ایجاد نظامی متوازن یا رهایی‌بخش، احتمالاً باعث تشدید رقابت میان قدرت‌های بزرگ، نظامی‌گرایی و ناپایداری سیستمیک می‌شود. با استفاده از روش توصیفی–تحلیلی و منابع ثانویه شامل ادبیات علمی و گزارش‌های بین‌المللی، این مطالعه محرک‌ها و پیامدهای چندبعدی غرب‌زدایی را تحلیل می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهند که اگرچه این فرایند باعث افزایش قدرت جمعی جنوب جهانی و تنوع‌بخشی به مکانیسم‌های حکمرانی شده است، اما در عین حال باعث افزایش عدم اطمینان، تضعیف انسجام نهادی و پیچیده‌تر شدن مدیریت بحران‌ها شده است. مقاله نتیجه‌گیری می‌کند که مسیر غرب‌زدایی به توانایی بازیگران و نهادهای نوظهور در مدیریت رقابت و اصلاح ساختارهای حکمرانی بستگی دارد.

کلیدواژه‌ها


اشرف نظری، علی؛ سلیمی، برهان. (2016). «پوپولیسم راستِ افراطی در دموکراسی‌های اروپایی: مطالعه موردی فرانسه»، دولت پژوهی، سال 1، شمارۀ 4، صص 157-185.
سازمند، بهاره (2024). «جنوب جهانی و بریکس: چرایی نپیوستن اندونزی به بریکس»، مطالعات کشورها، سال 2، شمارۀ 2، صص 331-351.
سعیدی، روح‌الامین. (۲۰۲۰). «پیامدهای غربی زدایی از روابط بین‌الملل برای مطالعات منطقه‌ای»، دانش سیاسی، سال 31، شمارۀ 16، صص 191218.
شیرودی، مرتضی. (2004). «لیبرال دموکراسی در بوته نقد»، حصون، سال 2، شمارۀ 1، صص 132-162.
صدیق بطحایی، میر ابراهیم. (2015). «کابوس توسعهنیافتگی کشورهای در حال توسعه: نگاهی تئوریک به سیاستهای اقتصادی کشورهای توسعهیافته با تأکید بر هژمون»، فصلنامه تخصصی علوم سیاسی، سال 11، شمارۀ 31، صص 93-114.
ظریف، محمدجواد؛ سجادپور، سید کاظم؛ مولایی، عبادالله. (۱۳۹۸). دوران گذار روابط بین‌الملل در جهان پساغربی. تهران: مرکز مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه.
قنبرلو، عبداله. (2019). «نقد نئولیبرالیسم از منظر مکتب فرانکفورت»، غرب شناسی بنیادی، سال 10، شمارۀ 1، صص 175-198.
خلجی، عباس. (2015). «الگوی نظام جهانی و تحلیل جنبش‌های اجتماعی»، جستارهای سیاسی معاصر، سال 6، شمارۀ 16، صص 41-61.
نظامی پور، قدیر؛ نجفی سیار، رحمان؛ آسایش جاوید. (2025). «پیشران‌های تاثیرگذار بر نظم جهانی پیش رو»، مطالعات بین‌ رشته‌ای دانش راهبردی، سال 15، شمارۀ 58، صص 107-134.
وهابی، مهرداد. (۲۰۰۸). «بحران مالی جهانی و شکست الگوی سرمایه‌داری نئولیبرال (آمریکایی)»، اطلاعات سیاسی-اقتصادی، سال 23، شمارۀ 253254، صص 433.
یو، شیرلی. (تاریخ دسترسی: نامشخص - تاریخ انتشار مقاله: ۲۰۲۵، ۲۸ اوت). «"لحظة تیانجین"... کیف تصوغ تعریفات ترمب نظاما عالمیا جدیدا»، المجلة: https://www.majalla.com/node/327140/اقتصاد-وأعمال/لحظة-تیانجین-کیف-تصوغ-تعریفات-ترم
Achcar, G. (2021, April 6). «How to avoid the anti-imperialism of fools», The Nation. https://www.thenation.com/article/politics/anti-imperialism-syria-progressive/
Billion, D., & Ventura, C. (2020, April). «Mouvements de contestation dans le monde: Causes, dynamiques et limites. Algérie, Bolivie, Chili, Colombie, Catalogne, Hongkong, Égypte, Équateur, Haïti, Irak, Liban, Soudan», IRIS. https://www.afd.fr
Billion, D., & Ventura, C. (2021). Désoccidentalisation: Repenser l’ordre du monde. Paris: Éditions La Découverte.
Brisson, T. (2025). La désoccidentalisation des savoirs. Paris: La Découverte.
Chakravartty, P., & Roy, S. (2023). «De-westernizing PolComm theories and research: More perspectives, new directions», Political Communication Report, Fall 2023(28). http://dx.doi.org/10.17169/refubium-41239
Chomsky, N. (2002). Understanding Power: The Indispensable Chomsky. New York: The New Press.
Friedrich-Ebert-Stiftung. (n.d.). «Mouvements de protestation dans le monde: Résumé des problématiques majeures au 21e siècle», FES New York. https://ny.fes.de
Giddens, A. (1990). The Consequences of Modernity. Stanford: Stanford University Press.
Glassman, J., Park, B. G., & Choi, Y. J. (2008). «Failed internationalism and social movement decline: The cases of South Korea and Thailand», Critical Asian Studies, 40(3), 339–372. https://doi.org/10.1080/14672710802274110
Keshtiban, A. E., Callaghan, G., & Harris, J. (2021). «Leadership in leaderless organizations: Leaderlessness in social movements», Human Resource Development Quarterly, 355–374. https://doi.org/10.1002/hrdq.21427
Kugler, J., & Organski, A. F. K. (1989). The power transition: A retrospective and prospective evaluation. In M. Midlarsky (Ed.), Handbook of War Studies, 171–194. Boston: Unwin Hyman.
Lemke, D. (1997). «The continuation of history: Power transition theory and the end of the Cold War», Journal of Peace Research, 34(1), 23–36.
Micheletti, P. (2010). «Désoccidentaliser n’est pas renoncer», Humanitaire, 24. http://journals.openedition.org/humanitaire/691
MERICS. (2025, July 31). «China and Russia are using the Shanghai Cooperation Organization to push alternative global order», MERICS. https://merics.org/en/comment/china-and-russia-are-using-shanghai-cooperation-organization-push-alternative-global-order
Organski, A. F. K. (1958). World politics. New York: Alfred A. Knopf.
Secen, S. (2025, July 23). «Competitive multilateralism and the future of global governance», E-International Relations. https://www.e-ir.info/2025/07/23/competitive-multilateralism-and-the-future-of-global-governance/
Temlali, Y. (2012). «Le “printemps arabe”: fin ou renouveau de l’arabisme?», Raison présente, (181), 49–54. https://doi.org/10.3406/raipr.2012.4367
The World. (2019, December 17). «Protests that rocked the world in 2019», The World. https://theworld.org/stories/2019/12/17/protests-rocked-world-2019
Vinhas, S. (2010). «La désoccidentalisation, vue du terrain», Humanitaire, 24. http://journals.openedition.org/humanitaire/708
Wallerstein, I. (1974). The Modern World-System, Vol. I. New York: Academic Press.
World Economic Forum. (2025, March 25). «RCEP: How will this trade agreement shape multilateralism?», World Economic Forum. https://www.weforum.org/stories/2025/03/rcep-how-will-this-trade-agreement-shape-multilateralism/