غرب شناسی بنیادی

بازسازی جامعه‌شناسی هنر از طریق نظریه رمان لوکاچ: خوانشی انتقادی از زیبایی‌شناسی مدرن غربی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

10.30465/os.2026.52101.2062
چکیده
جامعه‌شناسی هنر دانشی است که هنر را در نسبت با مناسبات اجتماعی و تاریخی تحلیل می‌کند. در این مقاله، با رجوع به آثار جورج لوکاچ، به‌ویژه نظریه رمان، تلاش شده است مؤلفه‌های زیبایی‌شناختی فرم ادبی رمان استخراج و در پیوند با شرایط اجتماعی و تاریخی ظهور آن تحلیل شوند. برخلاف رویکردهایی که هنر را تنها بازتابی از محتوا یا مضامین اجتماعی می‌دانند، نظریه‌ی لوکاچ بر تحلیل زیبایی‌شناسانه‌ی فرم هنری تأکید دارد و دوگانگی صورت و محتوا را مردود می‌شمارد. نوآوری نظریه‌ی لوکاچ در آن است که با تکیه بر سنت زیبایی‌شناسی آلمانی (کانت و هگل) و نقد آن، امکان تبیین جامعه‌شناختی هنر را فراهم می‌آورد. بدین‌گونه، شکل‌گیری و تکوین فرم‌های هنری نه در سطح ذهنیت هنرمند، بلکه در بستر ساختارهای اجتماعی و تاریخی تحلیل می‌شود. این مقاله نشان می‌دهد که چگونه نظریه‌ی رمان لوکاچ، الگویی برای صورت‌بندی جامعه‌شناسی هنر فراهم می‌سازد که از رهگذر آن می‌توان نسبت فرم هنری و واقعیت اجتماعی را به‌نحو منسجم فهم کرد.

کلیدواژه‌ها


آلوت، میریام (1398)، رمان به روایت رمان­نویسان، ترجمه: علی­محمد حق­شناس، تهران: نشر مرکز.
اینوود، مایکل (1389)، فرهنگ فلسفی هگل، ترجمه: حسن مرتضوی، تهران: نشر نیکا.
ایوتادیه، ژان (1398)، درآمدی بر جامعه­شناسی ادبیات: «جامعه­شناسی ادبیات و بنیانگذاران آن» گزیده و ترجمه: محمدجعفر پوینده، تهران: نقش جهان.
بالزاک، انوره دو (1399)، زنبق دره، ترجمه: محمود اعتمادزاده، تهران: فردوس.
بکر، هوارد (1400)، جهان‌های هنری، ترجمه: حسن خیاطی، تهران: نشر بان.
اندرو، بووی (1386)، زیبایی‌شناسی و ذهنیت: ازکانت تا نیچه، ترجمه: فریبرز مجیدی، تهران: انتشارات فرهنگستان هنر.
بیزر، فردریک (1398)، هگل، ترجمه: سید مسعود حسینی، تهران: نشر ققنون.
پینکارد، تری (1395)، فلسفه آلمانی 1860-1760: میراث ایدئالیسم، ترجمه: ندا قطرویی، تهران: نشر ققنوس.
تولستوی، لئو (1387)، آناکارنینا، ترجمه منوچهر بیگدلی خمسه، تهران: نشر نگارستان کتاب.
دالستروم، دانیل اُ. (1399)، ایده­آلیسم آلمانی: «کل­نگری زیباشناختی هامان، هردر و شیلر»، ترجمه: حسن مرتضوی،  تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
دورکیم، امیل (1393)، صور بنیادی حیات دینی، ترجمه: باقر پرهام، تهران: نشر مرکز.
دورکیم، امیل (1398)، درباره تقسیم کار اجتماعی، ترجمه: باقر پرهام، تهران: نشر مرکز.
دورکیم، امیل (1399)، قواعد روش جامعه­شناسی، ترجمه: هوشنگ نایبی، تهران: انتشارات آگاه.
ذاکرزاده، ابوالقاسم (1391)، ایده‌آلیسم آلمانی (از ولف تا پیروان جدید کانت)، تهران: نشر پرسش.
زیما، پیرو و. (1398)، درآمدی بر جامعه­شناسی ادبیات: «روش­های تجربی و دیالکتیکی در جامعه­شناسی ادبیات» گزیده و ترجمه: محمدجعفر پوینده، تهران: نقش جهان.
سلمانی، علی و سلیمی، سپهر  (1403)، تبیین مفهوم فرم در زیباشناسیِ کانت و نسبت آن با اندیشة راجر فرای و کلایو بل. مجله پژوهش های فلسفی, 18(49), 293-310.
شفر، ژان ماری (1399)، هنر دوران مدرن، ترجمه: ایرج قانونی، تهران: نشر آگه.
فین برگ، آندرو (1375)، «رمان و جهان مدرن»، ارغنون 1375 شماره 11 و 12، صص 391-379.
کاپلستون، فردریک (1395)، تاریخ فلسفه جلد ششم: از ولف تا کانت، ترجمه: اسماعیل سعادت و منوچهر بزرگمهر، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
کاپلستون، فردریک (1398)، تاریخ فلسفه جلد هفتم: از فیشته تا نیچه، ترجمه: داریوش آشوری، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
کانت، ایمانوئل (1396)، نقدقوه حکم، ترجمه: عبدالکریم رشیدیان، تهران: نشر نی.
کرس­میر، کارولین (1397)،  فمینیسم و زیبایی­شناسی، ترجمه افشنگ مقصودی، تهران: گل آذین.
لنار، ژاک (1398)، درآمدی بر جامعه­شناسی ادبیات: «جامعه­شناسی ادبیات  شاخه­های گوناگون آن»، گزیده و ترجمه: محمدجعفر پوینده، تهران: نقش جهان.
لوکاچ، جورج (1381). تاملی در وحدت اندیشه لنین، ترجمه حسن شمسآوری و علیرضا امیرقاسمی، تهران: نشر و پژوهش دادار.
لوکاچ، جورج (1382)، پژوهشی در رئالیسم اروپایی، ترجمه: اکبر افسری، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
لوکاچ، جورج (1393)، رمان تاریخی، ترجمه: امید مهرگام، تهران: نشر ثالث.
لوکاچ، جورج (1396)، تزهای بلوم: گزیده مقالات سیاسی 1919-1929، ترجمه امید مهرگان، نشر ثالث.
لوکاچ، جورج (1397)، جان و صورت، ترجمه: رضا رضایی، تهران: نشر ماهی.
لوکاچ، جورج (1397)، نظریه­ی رمان، ترجمه: حسن مرتضوی، تهران: انتشارات آشیان.
لوکاچ، جورج (1397)، جستارهایی درباره توماس مان، ترجمه: اکبر معصوم بیگی، تهران: انتشارات نگاه.
لوکاچ، جورج (1398)، درآمدی بر جامعه­شناسی ادبیات: «درباره رمان»، گزیده و ترجمه: محمدجعفر پوینده، تهران: نقش جهان.
لوکاچ، جورج (1400)، نویسندگان رئالیست آلمان، ترجمه: علی اکبر معصوم­بیگی، تهران: نشر نگاه.
مصباحی­پور ایرانیان، جمشید (1358)، واقعیت اجتماعی و جهان داستان، تهران: نشر امیرکبیر.
معین­زاده، مهدی (1398)، گادامر و علوم انسانی، تهران: انتشارات حوزه و دانشگاه.
نیچه، فردریش (1381)، اراده معطوف به قدرت، ترجمه: محمدباقر هوشیار، تهران: فرزان روز.
وات، ایان (1394)، نظریه­های رمان: «طلوع رمان»، ترجمه: حسین پاینده، تهران: انتشارات نیلوفر.
وبر، ماکس (1397)، روش­شناسی علوم اجتماعی، ترجمه حسن چاوشیان، تهران: نشر مرکز.
هگل، گئورگ ویلهلم فریدریش (1387)، مقدمه­های هگل برپدیدارشناسی روح و زیبایی­شناسی، ترجمه: محمود عبادیان، تهران: نشر علم.
یاسپرس، کارل (1390)، کانت، ترجمه: عبدالحسین نقیب­زاده، تهران: نشر طهوری.
 
Beiser, Frederick (2005). Hegel. Routledge.
Carter, Curtis, (1980).  "A Re-examination of the 'Death of Art' Interpretation of Hegel's Aesthetics" Philosophy Faculty Research and Publications, 223.
Hegel, G. W. F. (1894). Hegel's philosophy of mind (W. Wallace, Trans.). Oxford: Clarendon Press.
Hohendahl, P. U. (1987). Art Work and Modernity: The Legacy of Georg Lukács. New German Critique, 42, 33–49.
Houlgate, Stephen (2024).   "Hegel’s Aesthetics", The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2024 Edition), Edward N. Zalta & Uri Nodelman (eds.), URL =
Lukács, Georg (1954). Beiträge zur Geschichte der Ästhetik. Berlin: Aufbau-Verlag.
Lukács, Georg (1971). The Theory of the Novel, A. Bostock (trans.). London: Merlin.
Morris, R. E. (1958). What Is Sociology of Art? The American Catholic Sociological Review, 19(4), 310-321.
Redding, Paul (2025). "Georg Wilhelm Friedrich Hegel", The Stanford Encyclopedia of Philosophy, (Fall 2025 Edition), Edward N. Zalta & Uri Nodelman (eds.), URL = https://plato.stanford.edu/archives/fall2025/entries/hegel/
Rieser, M. (1957). The Aesthetic Theory of Social Realism. The Journal of Aesthetics and Art Criticism16(2), 237–248. https://doi.org/10.2307/427602
Speight, A. (2010). Hegel and Lukács on the Novel. Bulletin of the Hegel Society of Great Britain, 31(2), 23–34.
Stahl, Titus (2023).  "Georg [György] Lukács", The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2023 Edition), Edward N. Zalta & Uri Nodelman (eds.), URL = https://plato.stanford.edu/archives/win2023/entries/lukacs/